Broda - nauczyciel "szperacz", który zebrał i ocalił dla potomnych bezcenne "krasnoludki" i okruchy przeszłości
Niestrudzony „szperacz”, z pasją detektywa wygrzebuje z zakamarków starych chat i szuflad bezcenne okruchy przeszłości – od unikatowych XVIII-wiecznych zapiśników chłopskich, przez zapomniane starodruki po ulotne przekazy pomarszczonych starzików. Ocalone przez niego drobiazgi, opowieści i gwarowe perełki, niczym inne jeszcze „krasnoludki” ukryte w codzienności dawnego Śląska Cieszyńskiego, dzięki jego tytanicznej pracy nie zniknęły w mrokach historii, lecz przetrwały dla przyszłych pokoleń
I. Gdy one mrą, pojawia się on...
Jan Broda był dla Górek Wielkich nie tylko„rechtorem”, który przez dwie dekaty kształcił kolejne pokolenia i rozbudzał ciekawość świata (zarówno w szkole, jak i na zorganizowanym przez siebie Uniwersytecie Powszechnym), ale dobrym duchem miejscowości, który ocalił bezcenny folklor i tożsamość wsi dla przyszłych pokoleń. Jego tytaniczna praca społecznika-kronikarza sprawiła, że Górki Wielkie zyskały bezcenną dokumentację swojej przeszłości, a sam Broda na zawsze zapisał się w pamięci jako jeden z głównych strażników dziedzictwa w dolinie Brennicy.
"Więcej mnie cieszą własne „hobby”, ta praca szperacza, badawcza, wyławiająca drobne, zapomniane ziarenka ciekawych wydarzeń, postaci, zwyczajów
Zbierając dane ludoznawcze - jeszcze gdy był dwudziestolatkiem, przed II wojną światową pisał „Nie zamilkły jeszcze – ale mrą »na wycugu« ["na wymowie"] z siwowłosymi dziadziami i babusiami. (...) Jeśli o zwyczaje i obrzędy chodzi, są jeszcze dość żywe. Gusła i przesądy też są praktykowane, ale raczej w cichości jako rzecz wstydliwa.”
Odnajdywanie tych strzępów dawnych praktyk i okruchów przeszłości, pozostało jego pasją przez kolejne pół wieku. Nauczyciel ten pomimo wielu obowiązków zawodowych i rozległych pasji, miał jeszcze czas by słuchać ludzi prostych, w tym mieszkańców Górek Wielkich i Małych. Niczym Paweł Stalmach i Andrzej Cinciała w roku 1846, on wiek później robił niemal dokładnie to samo - przemierzał wsie Śląska Cieszyńskiego, zbierając i spisując ludowe opowieści, podania, legendy oraz osobiste relacje. Dzięki tym żmudnym badaniom oraz licznym rozmowom z dawnymi gawędziarzami, ocalił od zapomnienia bezcenne dziedzictwo kulturowe i duchowe regionu. Poprzez swoją pracę dosłownie unieśmiertelnił ustny przekaz naszych przodków, utrwalając nie tylko ich historie, ale także autentyczną gwarę, dawne obyczaje i unikalny sposób postrzegania świata. Jego zbiory stanowią dziś bezcenny pomost między pokoleniami, pozwalając współczesnym mieszkańcom poznać swoje korzenie i tożsamość, poznając zaginione góreckie opowieści, pieśni etc.
Niestety tylko część tych zbiorów zostało wydane drukiem, dalsza część pozostała w przygotowanych do druku maszynopisach; a część materiałów przechowało się tylko w postaci opracowań ogólnych, które nie daja dostępu do warstwy źródłowej.
II. Dwie broszurki, które oceliły folklor Górek
Wśród publikacji wydanych drukiem dla mieszkańców Górek i Brennej najciekawsze wydają się dwie. Pierwszą - najważniejszą jest: O czarownicach, utopcach i nocnicach (Bielsko-Biała 1980).
Powód pierwszy - ocalenie żywej gwary cieszyńskiej. Opowieści są zapisane wiernie w miejscowej gwarze. Dzięki temu możemy poznać autentyczny język swoich przodków.
Powód drugi - publikacja to prawdziwa „księga przodków”; zawiera bowiem wykaz informatorów - konkretnych mieszkańców Górek Wielkich, Górek Małych i Brennej (m.in. rodzin Bączków, Branców, Ciemałów, Dudów, Holeksów, Jaworskich, Kocurów, Madziów, Płoskonków, Waliczków czy Wojnarów), którzy przekazali te historie Janowi Brodzie
Kolejne powody to: uratowanie przed zapomnieniem dawnej przestrzeni, realiów życianie i materialnego folkloru - W przytoczonych gawędach pojawiają się doskonale znane mieszkańcom miejsca i realia: rzeka, młyn, częściowo zapomniene nazwy gospodarstw i przysiułków takie jak „przy Górnioku” w Górkach Małych; czy zdarzenia z lat 50. XX wieku.
Historie te pokazują, jak dawni górale postrzegali otaczającą ich przyrodę, jakie mieli lęki (np. przed utopieniem w rzece czy nieurodzajem w gospodarstwie) i jak tłumaczyli sobie niewyjaśnione zjawiska. Wierzenia w siły nadprzyrodzone - czarownice, np. odbierające krowom mleko, groźne utopce wciągające ludzi w nurt Brennicy
Bez skrupulatnej pracy „szperacza” Jana Brody wszystko to zniknęłaby bezpowrotnie, a tak ocalało w postaci bezcennych "okruchów" przeszłości.
Drugą wydaną publikacją jest „Rok obrzędowy na Śląsku Cieszyńskim”, opracowanie pod koniec 1973 r. w Górkach Wielkich. Broszura ta, będąca powielanym maszynopisem, wydana została jako materiały szkoleniowe przez Studenckie Koło Przewodników Beskidzkich PTTK w Katowicach. Jest cenna nie tylko, jako pierwsza kompleksowa publikacja, poruszajaca tę tematykę (a kolejne ukażą się dopiero 30 lat później!), ale dlatego, iż stanowi owoc wieloletnich obserwacji terenowych Brody. Jakich obserwacji? Właśnie tych poczynionych w środowisku, w którym spędził ostatnie dziesięciolecia, a więc w Górkach. Choć z tekstu nie wynika to wprost, opracowana została głównie na podstawie relacji informatorów znad Brennicy. Skąd takie przekonanie? Publikacja zawiera oryginalne teksty pieśni ludowych, winszów etc., które do dziś można spotkać wśród mieszkańców Górek Wielkich! Jedynym minusem tego zbioru jest to, iż wprost nie przywołano źródeł i katalogu informatorów, który byłby w tym wypadku niezwykle cenny. Niedogodność tę w pewnej mierze powetować może zachowany do dziś zbiór nagrań mieszkańców Brennej i Górek, przechowywany w zbiorach PAN w Warszawie, którego świadkiem (lub jednym z inicjatorów powstnia) był sam Broda.
III. Setka historii zamknięta w magazynie...
W maszynopisie zachowało się zestawienie niespełna 100 historii zebranych niemal wyłącznie wśród górczan. Zestawienie to znamy w dwóch wariantach spisanych na ok. 50 stronach. Można się domyślać, iż pierwotny tytuł brzmiał: Opowieści spod Witalusza. Taki maszynopis podpisano datami: 1973-1983, co może sugerować, iż zostały zebrane i spisane w tychże latach. Zestawienie to znamy również w drugiej wersji zatutułowane: Opowieści spod Zebrzydki. Obie wersje różnią się nieznacznie. Ta druga kończy się wykazem informatorów, który brzmi "Gawędziarze sprzed półwiecza"; co sugeruje, iż zestawienie to finalizowano ok. 2009 roku, a więc tuż przed śmiercią badacza lub że samo zbieranie materiałów mogło mieć miejsce już w latach 60. XX wieku.
Oba maszynopisy przechowywane są w zbiorach Książnicy Cieszyńskiej i czekają na opracowanie i wydanie, można więc powiedzieć, iż setka historii zamknięta jest w magazynie i niczym krasnoludki, czy smerfy z opowieści i bajek czekają na uwolnienie z rąk Gargamela.
IV. Nasi przodkowie i ich historie
Kto był źródłem wiedzy Jana Brody o przeszłości? Jak już wspominaliśmy - najczęściej mieszkańcy Górek Wielkich i Małych. Co najciekawsze w przypadku większości z nich jesteśmy w stanie dokładnie wskazać, źródło konkretnej historii. We wspomnianym powyżej maszynopisie pod każdą historią zapisano źródło. Inaczej jest w przypadku publikacji "O czarownicach...". W tym przypadku jednak z pomocą przychodzi nam przechowywany w Cieszynie egzemplarz książki, w której to prawdopodobnie sam autor zestawienia, a więc Jan Broda, na marginesie wydawnictwa dopisał numery, mające przyporządkować każdą z historii, do konkretnego informatora.
Dzięki temu wiemy np. że poniższą historię, która rzekomo miała wydarzyć się w październiku 1953 r., w dzień świętego Łukasza, w Brennej opowiedział Brodzie Józef Madzia z Górek Wielkich:
„W każdym roku, w dzień św. Łukasza (18 października 1953 r.) przychodzą czarownice na gnój, biorą go rękami i wiążą do cha[s]tki. W roku 1953 przyszły dwie [czarownice] na gnojowisko Marka w Brennej i kiedy już nabrały gnoja i zawiązały w chustce, klękły na gnojowisku i rzykały, aby się nic nie urodziło na polu gazdy pod tym gnojem, co został.”
Informacje te są tak ciekawe i szokujące zarazem, że dziś - po raptem 70 latach- aż trudno uwierzyć, że ktoś mógł uważać je za prawdziwe i istotne. gdy zaś głębiej się nad tym zastanowić, ta krótka wzmianka mogłaby być przyczynkiem do długiego na conajmniej kilkanaście stron wywodu, tłumaczącego dlaczego ta historia mogła przydarzyć się naprawdę i jakie znaczenie miał ten rytuał dla członków wiejskiej społeczności i jakie podłoże społeczno-ekonomiczne miały tego typu praktyki.
Znamy więc obecnie dwa zestawienia jego informatorów. W obu przypadkach blisko 80-90 % źródeł stanowią historie i legendy zebrane w Górkach Małych i Wielkich. Najczęściej powoływał się Broda na osoby takie jak: Duda Rudolf, Jaworski Jan, Madusiok Alojzy, Kocur Jóżef z Górek Wielkich oraz Mojeścik Jan i Wojnar Jan z Górek Małych. Pełny wykaz informatorów zamieszczamy poniżej.


„Czy należy się dziwić, że kocham książki jak jakie żywe krasnoludki?
Zawsze mi było dobrze z nimi i dlatego też teraz mi żal z nimi się rozstawać, zwłaszcza z tymi najdawniejszymi.” pisał w grudniu 1970 roku, gdy na emeryturze, w jesieni swego życia próbował podsumować dorobek swojego życia, gdy wracał również do korzeni swoich zainteresowań. Nieoczekiwanie dla niego samego przyszło mu jeszcze niemal 40 lat twórczo pracować i w tym czasie zapisać się w dziejach Śląska Cieszyńskiego, jako jeden z największych jego archiwistów. Tak więc, w ostatecznym rozrachunku, iż nie da się tego dorobku w kilku zdaniach.
Jan Broda urodził się 30 stycznia 1911 roku w Drogomyślu, a swoją wielką miłość do książek odkrył już jako 10–12-letni chłopiec, gdy za grosze odmawiane sobie na jedzenie kupował najtańsze wydawnictwa i udostępniał je sąsiadom w pozbawionej biblioteki Krasnej. Po czterech latach nauki w cieszyńskim seminarium nauczycielskim ukończył edukację w Ostrzeszowie (1931) i przez 7 lat pracował jako nauczyciel w szkołach południowej Wielkopolski (m.in. w latach 1936–1938 w Strzyżewie, gdzie również dokumentował lokalny folklor; z tego okresu pochodzi również zdjęcie w tradycyjnym stroju górali śląskich). W 1938 roku powrócił na Śląsk Cieszyński, podejmując pracę w szkole w Gutach na Zaolziu, którą przerwał wybuch II wojny światowej – niemal cały okres okupacji spędził wówczas na ciężkiej pracy fizycznej w trzynieckiej hucie, potajemnie ratując starodruki, aż do przymusowego wcielenia do Wehrmachtu, z którego zbiegł i ukrywał się w Beskidach.
Po zakończeniu wojny zaangażował się społecznie w Uniwersytecie Ludowym w Nierodzimiu oraz pracował w Bibliotece Tschammera w Cieszynie, by po krótkiej posadzie w Pruchnej osiąść w Górkach Wielkich (mieszkał tam w latach 1952–1981). Jako nauczyciel przepracował tam niemal równe 20 lat, jednocześnie przez 12 lat (1957–1969) kierując i wykładając w zorganizowanym przez siebie Uniwersytecie Powszechnym. To właśnie wtedy zyskał miano prawdziwego „człowieka-orkiestry” oraz „rechtora z Górek Wielkich” – niestrudzonego społecznika, który w regionie działał już jako nastolatek - od końca lat 20. najpierw w Macierzy Szkolnej, a następnie m.in. jako współzałożyciel 12-osobowego zespołu „Akord”.
Zostawił po sobie imponujący, liczony w tysiącach pozycji dorobek naukowy i kolekcjonerski: opublikował ponad 850 rozpraw i artykułów w przeszło 90 czasopismach, zebrał ponad 2500 przysłów, tysiące pieśni ludowych (w tym 250 wspólnie z Janem Taciną), skatalogował 2750 opisów starodruków z lat 1530–1939, ocalił 11 bezcennych zapiśników chłopskich z XVIII wieku oraz opracował w 6 tomach biogramy ponad 7000 nauczycieli regionu. Swojej pasji nie porzucił nawet w obliczu kłopotów ze wzrokiem, wyznając w pamiętniku, że bez książki wytrzymałby chyba tylko w więzieniu. Za zasługi dla kultury i oświaty został uhonorowany m.in. Laurem Srebrnej i Złotej Cieszynianki (1997) oraz tytułem doktora honoris causa Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej w Warszawie (2001). Zmarł 6 stycznia 2007 roku w Skoczowie (gdzie mieszkał od 1981 roku) i spoczął na tamtejszym cmentarzu ewangelickim.





źródła: Fot. zbiorowe - SP w Górkach Wielkich; biogram - Halina Szotek - Zasłużyli na naszą pamięć (dostęp on-line); Fragmenty wspomnień Jana Brody ze zbiorów Książnicy Cieszyńskiej. Fotografia z ok. 1935 roku (pokolorowana): za: https://seczytam.blogspot.com/2017/04/com-widzia-i-sysza-spisaem-strzyzew.html?fbclid=IwZXh0bgNhZW0CMTAAcGRvZgVicmlkETFZZ3Zub2Y0TFk4NFVGYzZ0c3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHjdPLAzoRhZ_8iEDBtW5JjZe4z3QhZk4Nmwfl6yChCqTN04mdFWWLS59CCCG_aem_MmV0P1rSXBUI-R-D81Pt-A
Gawędziarze sprzed półwiecza (wg. Opowieści spod Zebrzydki, Rkps w zbiorach Książnicy Cieszyńskiej; Tytuł pierwotny: Opowieści spod Witalusza, zebrane w latach: 1973-1983)
Górki Małe – Cholewa Maria, Cholewa Stefa, Ciemała Cecylia, Duda Tadeusz, Kohut Paweł, Małysz Rudolf, Olszowska Jadw., Olszowski Jakub, Setnicka Helena, Wojnar Jan
Górki Wielkie – Bąk Jadwiga, Duda Rudolf, Jaworski Jan, Kolarczyk Jan, Kupka Helena, Madusiok Alojzy, Martynek Paweł, Nowak Julia, Olszowska Elżbieta, Raszka Helena, Żertka Franciszek
Brenna – Jaworski Paweł
Guty – Szczurek Andrzej
Hażlach – Fukała Bernard
Lipowiec – Broda Józef, Kołder Jan
Międzyrzecze – Krząszcz Walenty
Próchna – Broda Jerzy
Wapienica – Urbaniec Paweł
Zebrzydowice – Michnol Katarzyna
Wykaz informatorów – zestawienie według miejscowości:
Górki Małe – Cholewa Anna, Handzel Franciszka, Kałuża Maria, Kohut Maria, Mojeścik Jan, Nowak Maria, Ogrodzki Antoni, Ogrodzki Franciszek, Płoskonka Maria, Siąkała Cecylia, Skiba Irena, Strach Jerzy, Wojnar Jan
Górki Wielkie – Bączek Helena, Branc Zuzanna, Ciemała Albina, Cienciała Maria, Dadok Zuzanna, Duda Maria, Duda Rudolf, Faruga Emilia, Górniok Józef, Hojdysz Karol, Holeksa Józef, Jaworski Jan, Kisza Maria, Kocur Józef, Madusiok Alojzy, Madzia Józef, Moskała Jan, Płoskonka Ludwik, Rakus Władysław, Rusin Julia, Słowiok Katarzyna, Szarowska Emilia, Szarowski Karol, Waliczek Franciszka, Waliczek Paweł
Brenna – Holeksa Józef
Guty – Chowaniec Anna
Leszna Górna – Ostruszka Helena
Komentarze
Prześlij komentarz